Cú sốc tại eo biển Hormuz làm tê liệt một nút thắt then chốt nơi khoảng một phần năm dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua, phơi bày mức độ lệ thuộc của kinh tế thế giới vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. 80% dầu và 90% LNG qua Hormuz hướng tới châu Á, tương đương khoảng 40% nhu cầu dầu của khu vực và hơn một phần tư nhập khẩu LNG, khiến Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Thái Lan đặc biệt dễ tổn thương. Ba phần tư dân số thế giới sống ở các nước nhập siêu nhiên liệu hóa thạch; chi phí cho nhập khẩu này đạt 1.700 tỷ USD năm 2024 và tăng thêm khoảng 160 tỷ USD mỗi khi giá dầu tăng 10 USD/thùng.

Phụ thuộc LNG ngày càng lớn: khoảng 60% dân số sống ở các nước nhập siêu LNG; ít nhất chín nước để LNG chiếm trên 10% tổng cung năng lượng (Đài Loan 24%, Nhật Bản 20%, Hàn Quốc 17%). Sốc đứt gãy nguồn cung nhanh chóng lan sang giá cả: tại châu Âu, giá nhiên liệu bay tăng 70%, xăng 30%, khí đốt bán buôn 61%; dầu sưởi, ethylene và urê cũng cùng chiều. Giá dầu toàn cầu khiến cả nhà xuất khẩu như Texas và nhà nhập khẩu như Vương quốc Anh, Pháp đều chịu ảnh hưởng; hộ nghèo ở Hoa Kỳ có thể phải dành tới 20% thu nhập khả dụng cho năng lượng, còn các nền kinh tế mong manh như Namibia, Thái Lan, CHDC Congo chi hơn 7% GDP cho nhập khẩu nhiên liệu. Năm 2022, khi châu Âu tăng ròng nhập LNG gần 60%, Bangladesh, Pakistan và Ấn Độ buộc phải cắt giảm 13–17% vì bị đẩy ra ngoài cuộc đua giá.

Rủi ro không chỉ là tình cờ: xung đột gia tăng, thuế quan và bất ổn thương mại ở mức cao nhiều thập kỷ, trong khi Hoa Kỳ đã chuyển từ nhà nhập khẩu dầu lớn nhất thành nước xuất khẩu ròng, làm suy yếu nền “pax americana” bảo đảm nguồn cung suốt nhiều thập kỷ. Hệ thống thương mại dựa vào một vài eo hẹp như Hormuz vì thế ngày càng bất ổn, và biến động cấu trúc của giá dầu đạt mức cao nhất kể từ đầu thiên niên kỷ, ngoại trừ năm 2022.

Trong bối cảnh đó, điện khí hóa mang lại lối thoát thực tiễn: điện mặt trời và gió thay thế phát điện bằng nhiên liệu nhập khẩu; xe điện thay dầu trong vận tải đường bộ; bơm nhiệt thay khí đốt/dầu trong sưởi ấm. Nếu triển khai ở quy mô lớn, các nước nhập khẩu có thể cắt khoảng 70% chi phí nhập nhiên liệu, trong đó xe điện là đòn bẩy lớn nhất, giúp giảm hơn một phần ba hóa đơn – khoảng 600 tỷ USD/năm. Lập luận “đổi phụ thuộc dầu lấy phụ thuộc tấm pin” bị bác bỏ bằng sự khác biệt giữa thuê và sở hữu: một khi đã lắp đặt, điện mặt trời phát trong 30 năm không tốn nhiên liệu và không rủi ro đứt gãy, trong khi dầu khí đòi hỏi dòng nhập liên tục.

Sau khủng hoảng 2022, công nghệ trở nên rẻ và sẵn hơn: giá tấm pin giảm một nửa, lắp đặt gần như gấp ba; chi phí pin giảm 36% và triển khai pin quy mô lưới gấp bảy lần; điện mặt trời có kèm lưu trữ xuống còn khoảng 76 USD/MWh ở nơi được miễn thuế nhập. Tăng trưởng điện mặt trời toàn cầu năm 2025 vượt 600 TWh, đủ bù lượng điện khí tương đương 82 triệu tấn LNG đi qua Hormuz. Xe điện dự kiến thay thế 1,7 triệu thùng dầu/ngày năm 2025 (so với 1,3 triệu năm 2024), xấp xỉ quy mô xuất khẩu của Iran; 39 nước có thị phần xe điện trên 10% (năm 2019 chỉ có bốn), với Việt Nam 38%, Uruguay 27%, vượt trung bình Liên minh châu Âu 26%; Thái Lan 21%, Indonesia 15% vượt Hoa Kỳ 10%, trong khi Trung Quốc lần đầu vượt 50%. Ở giá 80 USD/thùng, xe điện giúp Trung Quốc tiết kiệm hơn 28 tỷ USD/năm, châu Âu khoảng 8 tỷ USD, Ấn Độ 600 triệu USD; điện gió và mặt trời cắt giảm hóa đơn nhập than và khí khoảng 60 tỷ USD cho Trung Quốc, 9 tỷ cho Đức và Brazil, 5–7 tỷ cho Tây Ban Nha, Vương quốc Anh và Nhật Bản.

Về dài hạn, châu Á đang trải qua “khoảnh khắc Ukraine”: tương tự châu Âu năm 2022 với khí đốt Nga, nay là dầu và khí từ Hormuz. Nhưng châu Á có lợi thế mới khi điện mặt trời, gió, pin và xe điện rẻ hơn, dễ tiếp cận hơn, cho phép giữ dòng vốn trong nước qua xây dựng ngành điện khí hóa. Luận điểm “LNG là nhiên liệu chuyển tiếp” suy yếu rõ rệt: giá và nguồn cung LNG nhạy cảm địa chính trị, trong khi điện mặt trời kèm lưu trữ ở châu Á đã xuống dưới 80 USD/MWh, không rủi ro nhiên liệu; vì vậy hợp đồng LNG dài hạn ngày càng trở thành gánh nặng. Các ước tính và số liệu do Cơ quan Năng lượng Quốc tế (Agence internationale de l’énergie) và Tổ chức nghiên cứu Ember (Ember) cung cấp củng cố xu hướng này, trong đó báo cáo The Electrotech Revolution nhấn mạnh cuộc đua giữa khí đốt và mặt trời.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế hiện đặt đỉnh nhu cầu dầu vào năm 2029 ở khoảng 106 triệu thùng/ngày, chỉ nhỉnh hơn mức 104 triệu của 2025; riêng Trung Quốc đã giảm nhu cầu năm 2025 nhờ xe điện. Khủng hoảng Hormuz đang thúc đẩy quá trình này, khiến cơ quan này hạ dự báo tăng trưởng nhu cầu dầu 2026 còn 0,6 triệu thùng/ngày; nếu tình trạng kéo dài, mặt bằng đỉnh có thể chuyển nhanh thành suy giảm cấu trúc. Dù Hormuz sẽ mở lại và giá hạ, logic nền tảng không đổi: phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch đồng nghĩa phơi mình trước các cú sốc tiếp theo. Những quốc gia đầu tư sớm vào công nghệ điện khí hóa sẽ có sức đề kháng tốt hơn trong cuộc khủng hoảng tới.