Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Trung Quốc chi 1,03 nghìn tỷ USD cho nghiên cứu và phát triển năm 2024, lần đầu vượt Mỹ với 1,01 nghìn tỷ USD. Cột mốc biểu tượng này làm dấy lên câu hỏi ý nghĩa thực chất, khi quy mô chi tiêu chỉ phản ánh một phần sức mạnh khoa học.
Chi tiêu R&D của Trung Quốc tăng trung bình hơn 14% mỗi năm từ 2004, cường độ R&D đạt 2,7% GDP và Bắc Kinh đặt mục tiêu tăng ngân sách khoa học 7% mỗi năm trong 5 năm tới, riêng 2026 tăng 16,3% cho nghiên cứu cơ bản từ trung ương. Các đại học trong nước cấp số bằng STEM gấp đôi Mỹ; năm 2022 trao hơn 53.000 tiến sĩ khoa học và kỹ thuật, so với chưa đến 45.000 ở Mỹ.
Kết quả đầu ra cũng bứt phá: trên Nature Index 2025, 9/10 cơ sở nghiên cứu hàng đầu là của Trung Quốc (năm 2016 chỉ có 1). Viện Chính sách Chiến lược Úc (Australian Strategic Policy Institute) ghi nhận Trung Quốc dẫn đầu nghiên cứu chất lượng cao ở 66/74 công nghệ chiến lược. CEO Pfizer Albert Bourla nhận xét nghiên cứu tại Trung Quốc diễn ra “nhanh gấp ba, chi phí bằng một nửa”.
Tuy vậy, lịch sử nhắc rằng quy mô không đồng nghĩa hiệu quả: Liên Xô từng có lực lượng khoa học lớn nhất nhưng không theo kịp hệ sinh thái mở và phân tán của Mỹ. Khả năng chuyển đổi chi tiêu và ấn phẩm thành hiểu biết lý thuyết, công nghệ đột phá và lợi ích xã hội mới là thước đo cốt lõi, và bức tranh ở đây phức tạp hơn.
Trung Quốc vươn lên mạnh ở lĩnh vực ứng dụng như xe điện, pin tiên tiến, pin mặt trời, viễn thông không dây và robot hình người; dược phẩm rút ngắn khoảng cách. Nhưng Nobel cho công trình thực hiện trong nước vẫn hiếm, và dù tác động trích dẫn tăng nhanh, Mỹ còn dẫn về tỷ trọng nghiên cứu tinh hoa nhất. Các tín hiệu này cho thấy hệ sinh thái đang trưởng thành nhanh nhưng chưa “chín” hoàn toàn.
Khoa học thịnh vượng trong môi trường mở, di chuyển nhân tài, tự do học thuật và vốn dài hạn. Sau Thế chiến II, Mỹ kết hợp tài trợ theo năng lực, đại học đẳng cấp và nhập cư thu hút tinh hoa: 40% Nobel khoa học gần đây thuộc về người nhập cư, và họ sáng lập hơn một nửa startup tỷ USD của Mỹ. Mô hình Trung Quốc tập trung, định hướng chiến lược, hiệu quả trong mở rộng công nghệ đã biết, song còn câu hỏi liệu có nuôi dưỡng được những phát kiến ngẫu hứng, kém hiệu quả ban đầu nhưng tạo chuyển đổi nền tảng; kiểm soát quá mức có thể hạn chế sáng tạo như thiếu hụt tài trợ.
Cạnh tranh R&D không phải trò chơi tổng bằng 0: pin tốt hơn hay năng lượng mặt trời rẻ từ Trung Quốc, cũng như vắc xin mRNA do Mỹ dẫn dắt, đều lợi cho toàn cầu. Nguy cơ lớn là rào cản tri thức, hạn chế dịch chuyển nhân tài và chính trị hóa chuẩn mực khoa học. Ứng xử khôn ngoan là đầu tư bền bỉ vào nghiên cứu cơ bản, phát triển nhân lực, bảo vệ tự do học thuật và mở cửa hợp tác; tránh chạy theo chỉ số mà lạc mất mục tiêu. Cột mốc của Trung Quốc là một dữ kiện, không phải phán quyết; năng lực khoa học phân tán hơn có thể trao cơ hội cho các cường quốc tầm trung và trung tâm khu vực ở châu Á định hình giai đoạn đổi mới tiếp theo, miễn là dòng chảy ý tưởng vẫn rộng mở.
