Giữa thuế quan, xung đột và lạm phát, giới lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ lo doanh nghiệp công nghệ nào sẽ bị BYD vượt mặt tiếp theo. BYD đã qua mặt Tesla, “cú sốc DeepSeek” đảo lộn AI, và các startup như Horizon Robotics, Qcraft nổi lên. Nhờ chương trình Sản xuất tại Trung Quốc 2025 (Made in China 2025) do Tập Cận Bình khởi xướng, Trung Quốc giành thị phần toàn cầu bất chấp rào cản thương mại, khiến “cú sốc Trung Quốc 2.0” trở thành chủ đề nóng khi nước này tiến lên EV, AI, pin, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo, robot và bán dẫn.

Theo chuyên gia Rob Subbaraman của Tập đoàn Nomura (Nomura Holdings), “cú sốc” đầu tiên đến sau khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2001, FDI biến lợi thế lao động rẻ thành “công xưởng thế giới”, đến 2017 chiếm 22% nhập khẩu hàng hóa của Mỹ, kiềm chế lạm phát nhưng làm rỗng hóa sản xuất. “Cú sốc 2.0” nảy sinh từ dư thừa công suất, chiến tranh giá và biên lợi nhuận xói mòn; các nhà sản xuất chuyển hướng bán ra nước ngoài khi nhu cầu trong nước yếu.

Trong nước, cạnh tranh khốc liệt buộc Đảng Cộng sản Trung Quốc tìm cách hạn chế đua phá giá; theo Viện Brookings (Brookings Institution), hàng hóa được đẩy mạnh sang châu Âu, Mỹ và các khu vực khác. Bùng nổ EV minh chứng: tháng 3, xuất khẩu EV và hybrid tăng 140% lên 349.000 xe, BYD đóng góp khoảng một phần ba; Geely và Chery theo sau. Trái lại, thị trường nội địa ảm đạm vì khủng hoảng bất động sản, doanh số EV/hybrid trong nước giảm 14% năm/ năm; BYD và Tesla đều sụt giảm tại Trung Quốc.

Nhà kinh tế Gordon Hanson của Đại học Harvard (Harvard University) nhận định Trung Quốc đang thách thức các lĩnh vực sáng tạo như hàng không, AI, viễn thông, vi xử lý, robot, năng lượng hạt nhân và tổng hợp, máy tính lượng tử, công nghệ sinh học, dược phẩm, năng lượng mặt trời và pin; Mỹ cần chiến lược thương mại tốt hơn kèm đầu tư. Ở Đông Nam Á, Arvind Subramanian cảnh báo “cú siết” khi Trung Quốc lên phân khúc cao, thu hẹp dư địa cho nước nghèo hơn và làm gia tăng rủi ro phi công nghiệp hóa; chuỗi cung ứng toàn cầu bị hàng Trung Quốc giá rẻ lấn át, đe dọa nhiều ngành.

Trong phòng họp từ Tokyo đến Seoul, các tập đoàn nhận ra thế mạnh của Nhật Bản và Hàn Quốc đang bị “hàng hóa hóa” nhanh chóng; Trung Quốc cạnh tranh cả về giá lẫn đổi mới và chuỗi cung ứng. Tập đoàn General Motors (General Motors) và Tập đoàn Ford (Ford Motor Company) đứng trước rủi ro; CEO Jim Farley thừa nhận tỷ lệ chi phí/chất lượng của Trung Quốc vượt trội. Việc Trump chấm dứt tín dụng thuế EV 7.500 USD và 4.000 USD, khởi động chiến tranh thương mại 2025 làm rối chuỗi cung ứng Bắc Mỹ, cùng nới chuẩn tiết kiệm nhiên liệu khiến Detroit nghiêng về SUV và xe tải. Trong khi Mỹ thu hẹp R&D pin, BYD, Geely, Chery mở rộng mạnh ở Australia, Brazil, Ấn Độ, Mexico, Thái Lan; dù thuế 100% chặn BYD tại thị trường Mỹ, họ bán tốt nơi khác với mẫu xe khoảng 10.000 USD. CEO William Li của Nio cho biết chi phí chuỗi cung ứng, kể cả pin, đã lao dốc, cuốn ngành vào vòng xoáy giảm giá.

Kế hoạch 5 năm (Five-Year Plan) 2026–2030 báo hiệu tăng hỗ trợ nhà nước cho ngành mũi nhọn. Theo chuyên gia Mingda Qiu của Nhóm Eurasia (Eurasia Group), Bắc Kinh ưu tiên AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử, robot vật thể, giao diện não–máy, hàng không vũ trụ thương mại, internet vệ tinh, drone tầm thấp và năng lực tính toán nội địa; các chủ đề cũ như thực tế ảo và “internet cộng” mờ dần, còn điện toán đám mây, dữ liệu lớn, blockchain trở thành hạ tầng. Mục tiêu chuyển đổi công nghiệp nâng từ “số hóa” sang “trí tuệ hóa”, nhúng AI và hệ tự động vào sản xuất, quản trị để tăng năng suất và cầu, giảm rủi ro bong bóng AI; Trung Quốc không hề giảm tốc tham vọng nối dài Made in China 2025.

Theo Thời báo Tài chính (Financial Times), mô hình “đàn ngỗng bay” kiểu Nhật bị Trung Quốc làm biến dạng khi nước này giữ công nghệ lõi và hạn chế chảy ra ngoài. Nhà kinh tế Andrew Tilton của Tập đoàn Goldman Sachs (Goldman Sachs) cho rằng nhiều nền kinh tế châu Á phải xét lại mô hình tăng trưởng; một số hoạt động thấp giá trị đã dịch chuyển sang Đông Nam Á, nhất là Việt Nam, một phần do thuế Mỹ. Cùng xu hướng bảo hộ ở Mỹ và lo ngại “rỗng hóa” công nghiệp ở châu Âu, các nước buộc phải khác biệt hóa lợi thế (dịch vụ cho Ấn Độ, hàng hóa cho Indonesia/Malaysia, công nghệ cao cho Đài Loan/Hàn Quốc). Dù cải cách tài chính của Trung Quốc tiến chậm và đối mặt ngược gió, ưu tiên ngắn hạn có thể lấn át tái cơ cấu giữa lúc xung đột với Iran làm tăng bất định; song Bắc Kinh vẫn tăng tốc lên phân khúc cao, trong khi Trump theo đuổi bộ chính sách kiểu thập niên 1980, để Trung Quốc sẵn sàng cạnh tranh và hướng tới chiếm ưu thế trong nền kinh tế tương lai.