Washington và Tehran thông báo đã hoàn tất một bản ghi nhớ hiểu biết sẽ ký tại Thụy Sĩ vào thứ Sáu, với lời hứa 'dầu sẽ chảy' từ Donald Trump và giá dầu giảm. Hai bên thừa nhận còn khác biệt về thời điểm nới trừng phạt, giải phóng tài sản và quy chế eo biển Hormuz, nhưng đồng thuận khởi động giai đoạn 60 ngày để thống nhất cách xử lý, phá hủy và di dời vật liệu hạt nhân của Iran. Dù cùng tuyên bố thắng lợi, cam kết trước đây của Trump rằng chính quyền sẽ sớm 'thuộc về người Iran' khó trở thành hiện thực.
Xung đột bùng nổ từ 28/2 khi Mỹ và Israel không kích trên khắp Iran, kéo theo đòn đáp trả vào Israel và các nước vùng Vịnh liên minh với Mỹ, cùng việc Iran thực chất đóng eo biển Hormuz. Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) sau đó không kích ngoại ô nam Beirut đáp trả Hezbollah, khiến đàm phán chao đảo. Pakistan là bên trung gian công bố thỏa thuận đầu tiên, sau đó Mỹ và Iran xác nhận; lãnh đạo Anh, Pháp, Đức, Ý hoan nghênh. Truyền thông nhà nước Iran nói văn kiện gồm ngừng vĩnh viễn chiến sự (kể cả Lebanon), cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân và gỡ một phần trừng phạt; đàm phán cuối trong 60 ngày.
Nhóm G7 (G7) họp tại Evian-les-Bains, Pháp, dự kiến chất vấn Mỹ về lộ trình mở lại eo biển Hormuz và hỗ trợ Lebanon; Liên minh châu Âu cũng hiện diện. Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi, Thủ tướng Australia Anthony Albanese và Ngoại trưởng New Zealand Winston Peters đều hoan nghênh, kỳ vọng bảo đảm tự do hàng hải qua Hormuz. Thị trường phản ứng tích cực: Brent giảm 3,8% còn $84,02/thùng, dầu Mỹ xuống $81,40. Tuy vậy, Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (Abu Dhabi National Oil Company) dự báo dòng chảy qua Hormuz có thể chỉ trở lại hoàn toàn vào quý I–II năm sau; Cơ quan Năng lượng Quốc tế (International Energy Agency - IEA) đã xả 400 triệu thùng dự trữ và hơn một phần ba đã dùng, việc bơm bù sẽ mất nhiều tháng.
Hồ sơ hạt nhân vẫn là then chốt: theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Iran từng giới hạn làm giàu ở 3,67% theo thỏa thuận 2015, nhưng sau khi Trump rút năm 2018 đã nâng lên 60% và tích lũy khoảng 400kg vào tháng 6 năm ngoái; thanh sát gần đây chỉ 'thường lệ' tại Nhà máy điện hạt nhân Bushehr, còn nhiều cơ sở gần một năm chưa tiếp cận. Phân tích cho thấy lệnh ngừng bắn 8/4 sẽ được kéo dài thêm 60 ngày, Mỹ dỡ phong tỏa đổi lại Iran nới tay tại Hormuz và hai bên tiếp tục đàm phán; song các mấu chốt như cấm làm giàu dài hạn có thể kiểm chứng cho Mỹ và nới trừng phạt toàn diện, giải phóng hàng chục tỷ USD tài sản cho Iran vẫn chưa thống nhất; phe diều hâu còn đòi kiềm chế vũ khí thông thường và tài trợ đồng minh vũ trang.
Cơ chế đàm phán được Iran mô tả là do phái đoàn Qatar trung gian, thương lượng liên tục 14–15 giờ tại Tehran để hoàn tất 'Bản ghi nhớ Islamabad', ưu tiên hàng đầu là dỡ mọi trừng phạt trong giai đoạn 60 ngày. Các cựu quan chức Mỹ nhận định mỗi bên đều 'tuyên thắng': Iran hài lòng vì có Lebanon trong văn kiện, Washington hài lòng vì không có 'thu phí' qua Hormuz; một số cho rằng 'thành quả lớn' chủ yếu là khôi phục nguyên trạng. Tại Mỹ, Phó tổng thống JD Vance nói thỏa thuận có thể 'thay đổi căn bản Trung Đông 50 năm tới'. Bối cảnh xã hội cũng sôi động khi đội tuyển bóng đá Iran tới Los Angeles dự World Cup giữa lúc căng thẳng; đội gặp trục trặc visa, dời đại bản doanh sang Mexico và đối mặt biểu tình về lá cờ lịch sử bị Liên đoàn Bóng đá Thế giới (FIFA) cấm.
Khía cạnh an ninh hàng hải và rủi ro leo thang vẫn hiện hữu: Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (Centcom) cho biết đã vô hiệu hóa 9 tàu và chuyển hướng 135 tàu từ khi phong tỏa 13/4; phía Iran nói phong tỏa sẽ được dỡ trong 30 ngày. Trump nói với Báo The New York Times (The New York Times) rằng eo biển sẽ 'vĩnh viễn không thu phí', và nếu Iran không đạt thỏa thuận hạt nhân cuối cùng ông sẽ nối lại tấn công hoặc biến Mỹ thành 'người giám hộ Trung Đông' để đổi lấy 1/5 doanh thu khu vực. Thượng nghị sĩ Lindsey Graham hoan nghênh bước tiến nhưng lo ngại mỗi bên diễn giải khác nhau. Tại Lebanon, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif nêu yêu cầu chấm dứt ngay và vĩnh viễn giao tranh, song Israel chưa phát tín hiệu ngừng tấn công Hezbollah; các đòn không kích Beirut tuần qua nhiều lần đe dọa phá vỡ đàm phán, và Iran đã kìm phản pháo tên lửa để về đích thỏa thuận.
Hãng tin Mehr (Mehr News Agency) nêu dự thảo 14 điểm chưa được xác nhận, gồm: ngừng bắn vĩnh viễn trên mọi mặt trận (kể cả Lebanon); Mỹ cam kết không can thiệp nội bộ Iran; dỡ phong tỏa hải quân và mở lại eo biển trong 30 ngày 'theo sắp xếp của Iran'; Mỹ rút lực lượng khỏi Iran; chấm dứt trừng phạt dầu khí; Mỹ và đồng minh trình kế hoạch tái thiết cho Iran ít nhất $300 tỷ; Iran nhắc lại cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân; Mỹ không tăng lực lượng hay áp lệnh trừng phạt mới. Mehr cũng nói đàm phán cuối chỉ bắt đầu sau khi giải phóng một nửa tiền bị phong tỏa, đình chỉ trừng phạt dầu và dỡ phong tỏa; thỏa thuận cuối sẽ được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc phê chuẩn.
