AI nổi lên như công nghệ nền tảng có ảnh hưởng liên ngành, biến cạnh tranh Mỹ - Trung thành phép thử định hình hạ tầng và nguyên tắc vận hành thế kỷ 21. Mỹ tập trung vào khu vực tư nhân, dồn lực cho mô hình tiên tiến cần sức mạnh tính toán lớn và kỳ vọng lợi thế phần cứng tạo ưu thế AI; đầu tư khoảng 67 tỷ USD so với 44 tỷ USD của Trung Quốc. Hệ sinh thái do OpenAI, Anthropic, Google và Meta dẫn dắt đang liên tục mở rộng giới hạn công nghệ.

Bị hạn chế tiếp cận chip tiên tiến do kiểm soát xuất khẩu, Trung Quốc chuyển hướng sang nâng cao hiệu quả, thúc đẩy mã nguồn mở và điều phối cấp nhà nước. DeepSeek-R1 ra mắt tháng 1/2025 đạt hiệu năng cạnh tranh với chi phí huấn luyện chỉ bằng một phần nhỏ, gợi “khoảnh khắc Sputnik ngược” và cho thấy bất lợi phần cứng không đồng nghĩa bất lợi năng lực.

Cuộc chiến then chốt diễn ra ở chất bán dẫn. Mỹ coi chip tiên tiến là nút thắt và siết xuất khẩu để chặn tiếp cận của Trung Quốc. Trước 2023, Nvidia nắm trên 90% thị phần chip AI tại Trung Quốc, nhưng nay chip nội địa đã chiếm gần 41%, với Huawei Ascend đóng vai trò chủ lực; dù còn thua nền tảng Blackwell về xử lý và băng thông, khoảng cách đang thu hẹp. Các hạn chế vừa làm chậm tiếp cận, vừa thúc đẩy tự chủ công nghệ.

Về nghiên cứu, Mỹ dẫn đầu chất lượng với chỉ số trích dẫn trung bình 4,2 so với 2,8 của Trung Quốc, trong khi Trung Quốc vượt trội về quy mô với hơn 41.000 bài/năm (Mỹ khoảng 28.400). Tại Hội nghị Quốc tế về Thị giác Máy tính (International Conference on Computer Vision) 2025, khoảng một nửa tác giả đến từ các tổ chức Trung Quốc, vượt xa 17% của Mỹ; ở một số lĩnh vực phức tạp, Trung Quốc đã vào nhóm dẫn đầu.

Trên thị trường toàn cầu, lưu lượng truy cập LLM hàng tháng tăng từ 2,4 tỷ lên gần 8,2 tỷ (4/2024–8/2025). Các mô hình Trung Quốc vượt 10% thị phần tại 30 quốc gia và trên 20% tại 11 quốc gia, nhờ chi phí chỉ bằng 1/6–1/4 đối thủ Mỹ và chiến lược “ngoại giao AI” tích hợp vào hạ tầng số các nước đối tác, kể cả cung cấp miễn phí. Một số tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ cũng tích hợp LLM của Trung Quốc.

AI đồng thời định hình quân sự hiện đại, từ tự hành, tác chiến mạng, hậu cần đến phân tích tình báo, khiến nhiều nước coi đây là công nghệ chiến lược. Tại Mỹ, thảo luận ở Quốc hội Mỹ (United States Congress) và giới hoạch định chính sách tăng nhiệt về duy trì năng lực cạnh tranh. Trung Quốc theo đuổi chiến lược toàn diện kết hợp đầu tư nhà nước, nghiên cứu và ứng dụng để nâng cao năng lực kinh tế và hiệu quả ở các lĩnh vực trọng yếu.

Cán cân tạm thời phụ thuộc tiêu chí đánh giá. Mỹ trội về mô hình tiên tiến, vốn tư nhân, hệ sinh thái nghiên cứu và nguồn nhân lực toàn cầu; Trung Quốc mạnh về quy mô nghiên cứu, đà tiến của chip nội địa, chiến lược mã nguồn mở và ưu tiên chiến lược dài hạn của nhà nước. Kiểm soát xuất khẩu chỉ là một phần của cuộc cạnh tranh rộng hơn gồm đầu tư dài hạn, đào tạo nhân lực và khung pháp lý. Trung Quốc vẫn đối mặt các thách thức về chip, giữ chân nhân tài và sức ép kinh tế. Quyết định của Washington và Bắc Kinh sắp tới sẽ tạo ảnh hưởng sâu rộng; phép thử tối hậu là chuyển hóa sức mạnh công nghệ thành lợi ích chung cho con người, điều mà đến nay chưa bên nào chứng minh thuyết phục.